Trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng trở thành một kênh tiếp nhận thông tin chủ yếu của giới trẻ, cách kể về di sản cũng đứng trước yêu cầu thay đổi. Một công trình kiến trúc, món ăn, làng nghề hay ký ức đô thị không còn chỉ xuất hiện trong sách, bảo tàng hay các ấn phẩm chuyên ngành, mà có thể trở thành một video ngắn, một câu chuyện cá nhân hoặc một nội dung được chia sẻ trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, việc đưa di sản lên môi trường số không đơn giản là rút ngắn thông tin hay thay đổi hình thức thể hiện. Người làm nội dung phải đồng thời giải quyết bài toán về tính chính xác, bối cảnh văn hóa, ngôn ngữ truyền thông và khả năng tiếp cận công chúng. Đây là vấn đề được đặt ra tại InnovaTalk “Kể chuyện Di sản: Từ chất liệu truyền thống đến ngôn ngữ mạng xã hội”, trong khuôn khổ Unitour Heritage Ho Chi Minh City tại Trường Đại học Văn hóa TPHCM.
Thay vì tiếp cận chủ đề từ một lĩnh vực duy nhất, chương trình quy tụ 5 diễn giả với những chuyên môn khác nhau, tạo thành các mắt xích từ chất liệu di sản đến quá trình sản xuất và lan tỏa một câu chuyện văn hóa trên nền tảng số.
Ở góc độ truyền thông và công nghiệp giải trí, Nguyễn Hữu Anh, Nhà sáng lập The First Management, đồng sáng lập Double U Agency, có thể tiếp cận câu chuyện từ bài toán xây dựng một sản phẩm truyền thông có sức hút. Với những chất liệu vốn mang tính lịch sử, việc tìm ra một nhân vật, một chi tiết hoặc một câu hỏi đủ sức mở đầu câu chuyện là bước quan trọng để đưa di sản ra khỏi cách tiếp cận thuần túy giới thiệu.
Vấn đề không nằm ở việc làm cho di sản “giải trí hóa”, mà ở khả năng tìm được ngôn ngữ kể chuyện mới cho một giá trị đã tồn tại từ lâu. Từ cách xây dựng hình ảnh, lựa chọn thông điệp đến phương thức tạo sự quan tâm của công chúng, kinh nghiệm từ lĩnh vực giải trí có thể mở ra một hướng tiếp cận khác cho nội dung văn hóa.
Trong khi đó, Trần Thị Đan Thanh (Tammy Trần), Tổng Giám đốc MVOT Group, Chủ tịch Câu lạc bộ KOLs & KOCs Việt Nam, đặt trọng tâm vào mối quan hệ giữa người sáng tạo nội dung và cộng đồng. Khi KOL, KOC ngày càng có ảnh hưởng đến hành vi và nhận thức của người dùng, người kể chuyện văn hóa không chỉ cần khả năng tạo tương tác mà còn phải xây dựng được độ tin cậy.
Với nội dung di sản, đây là yêu cầu đáng chú ý bởi sức lan tỏa của một nội dung không đồng nghĩa với độ chính xác của nội dung đó. Một câu chuyện văn hóa khi được chia sẻ rộng rãi có thể tạo hiệu ứng tích cực, nhưng cũng có thể kéo theo những cách hiểu sai nếu thông tin thiếu kiểm chứng hoặc bị tách khỏi bối cảnh ban đầu.
Từ góc nhìn của người làm nội dung du lịch, Bỏng Ngô Mario đưa câu chuyện trở lại với trải nghiệm thực tế. Những ngôi chùa, đình, miếu, di tích hay không gian văn hóa không chỉ là điểm đến để ghi hình mà còn chứa những câu chuyện về con người, lịch sử và đời sống cộng đồng.
Cách kể bằng trải nghiệm cá nhân giúp di sản trở nên gần gũi hơn với người xem, nhưng đồng thời đòi hỏi người sáng tạo phải đi xa hơn những hình ảnh đẹp hoặc thông tin phổ biến. Việc tìm hiểu nguồn gốc địa điểm, gặp gỡ nhân vật, kiểm chứng tư liệu và đặt câu chuyện trong đúng bối cảnh là những yếu tố quyết định chiều sâu của một sản phẩm nội dung văn hóa.
Nếu câu chuyện bắt đầu từ chất liệu và trải nghiệm, Lâm Huỳnh, Quản lý cấp cao phụ trách Tăng trưởng và Phát triển đối tác tại Zalo Video, tiếp cận vấn đề từ chính môi trường mà nội dung được phân phối. Video ngắn đang thay đổi cách người dùng tiếp nhận thông tin, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về cấu trúc nội dung.
Một câu chuyện về di sản có thể cần hàng chục phút để giải thích đầy đủ, trong khi người xem trên mạng xã hội chỉ dành vài giây đầu tiên để quyết định có tiếp tục theo dõi hay không. Vì vậy, người làm nội dung phải biết cách tạo điểm mở, tổ chức thông tin, sử dụng hình ảnh và nhịp dựng phù hợp với nền tảng mà không biến sự cô đọng thành đơn giản hóa giá trị văn hóa.
Ở chiều ngược lại, đạo diễn Trương Lê Hiếu Dân, Trưởng Ban Đối ngoại và Truyền thông Hội Di sản Văn hóa TP.HCM, đặt vấn đề về giới hạn và trách nhiệm trong quá trình kể chuyện. Khi di sản trở thành chất liệu sáng tạo, câu hỏi quan trọng không chỉ là “kể thế nào để nhiều người xem”, mà còn là “kể thế nào để đúng và có trách nhiệm?”
Đó là yêu cầu về kiểm chứng thông tin, tôn trọng cộng đồng sở hữu di sản, hiểu đúng bối cảnh lịch sử và tránh biến những giá trị văn hóa thành hình ảnh đơn thuần phục vụ xu hướng. Trong môi trường mạng xã hội, nơi tốc độ lan truyền thường nhanh hơn quá trình kiểm chứng, trách nhiệm của người kể càng trở nên quan trọng.
Sự tham gia của 5 diễn giả vì vậy tạo thành một chuỗi tiếp cận tương đối rõ: di sản cần được hiểu đúng, tìm được câu chuyện, chuyển hóa thành nội dung, thích ứng với nền tảng và tiếp cận công chúng mà không đánh mất giá trị cốt lõi.
Đây cũng là điểm khác biệt của cách tiếp cận “kể chuyện di sản” so với việc đơn thuần quảng bá một địa điểm hay cung cấp thông tin lịch sử. Người trẻ không chỉ được đặt ở vị trí khán giả tiếp nhận nội dung, mà có thể trở thành người trực tiếp tìm kiếm chất liệu, sản xuất và lan tỏa những câu chuyện về thành phố.
Trong khuôn khổ Unitour Heritage Ho Chi Minh City, InnovaTalk tại Trường Đại học Văn hóa TP.HCM vì thế không chỉ là một buổi giao lưu với các chuyên gia. Chương trình hướng tới một câu hỏi rộng hơn về vai trò của thế hệ trẻ trong quá trình tiếp nối di sản: khi công cụ kể chuyện thay đổi, giá trị nào cần được giữ nguyên và những cách kể nào có thể được mở ra?
Từ câu chuyện của một công trình, món ăn, nghề truyền thống hay ký ức đô thị đến một video được chia sẻ trên mạng xã hội, khoảng cách giữa di sản và người trẻ có thể được thu hẹp khi người kể hiểu mình đang kể câu chuyện gì, kể cho ai và có trách nhiệm như thế nào với câu chuyện đó.
