Tọa lạc tại đường Pasteur, Viện Pasteur TP.HCM là cơ sở nghiên cứu khoa học và y tế dự phòng ở khu vực TP.HCM. Nhưng ít ai biết rằng Viện Pasteur còn là một di sản kiến trúc gắn liền với lịch sử và quá trình hình thành ngành y tế dự phòng tại Sài Gòn - TP.HCM. Đáng chú ý là dù trải qua hơn một thế kỷ nhưng nơi đây vẫn tiếp tục hoạt động nghiên cứu và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Viện Pasteur được thành lập vào năm 1891 theo ý tưởng của nhà khoa học Louis Pasteur và là chi nhánh đầu tiên của Viện Pasteur Paris. Sau đó, Louis Pasteur đã giao nhiệm vụ thành lập và điều hành viện đầu tiên Albert Calmette. Albert Calmette đã tiếp nhận những dụng cụ chuyên môn, hóa chất… từ bên Pháp chuyển sang và đào tạo những nhân viên kỹ thuật đầu tiên để khai triển công việc.
Không đầy 3 năm ở Sài Gòn, ông vừa hoàn thành công việc khổng lồ vừa xây dựng cơ sở và cải tiến kỹ thuật để làm một số xét nghiệm chẩn đoán bệnh, sản xuất được vắc xin đậu mùa, vắc xin chống bệnh dại, nghiên cứu về bệnh lý nhiệt đới, làm men rượu, sản xuất huyết thanh chống nọc rắn hổ mang. Năm 1893 ông bị bệnh nặng phải trở về nước nhưng ông đã mở đường đặt trên nền móng vững chắc cho Viện Pasteur Sài Gòn.
Không chỉ có lịch sử y khoa đáng tự hào mà Viện Pasteur còn có giá trị về kiến trúc bệnh viện đầu thế kỳ XX của Pháp - một trệt, một lầu và một tầng hầm. Viện được thiết kế theo hình chữ U với 3 dãy nhà theo kiểu đặc trưng của Pháp, mỗi dãy có diện tích khoảng 1.800m2. Ba dãy nhà được được bao quanh bởi khuôn viên rộng thoáng khoảng 5.000m2 có nhiều cổ thủ bên trong khuôn viên được chăm sóc tỉ mỉ và không rập khuôn theo các bệnh viện đầu thế kỷ XX để phù hợp với khí hậu của Sài Gòn lúc bấy giờ.
Các chi tiết như cửa vòm, lá sách gỗ và cầu thang gỗ tạo nên nét đặc trưng trong kiến trúc Viện Pasteur TP.HCM. Cửa vòm mặt tiền mang phong cách Roma, kết hợp họa tiết trang trí giản dị và phần gạch Marseille màu đỏ tạo điểm nhấn trên nền tường vàng. Hệ thống lá sách giúp che mưa, nắng nhưng vẫn đảm bảo thông gió phù hợp với khí hậu nóng ẩm.
Trong khi đó, cầu thang gỗ mang phong cách Baroque, nổi bật với những đường nét uốn lượn mềm mại và bố cục cân đối. Vì thế, trải qua bụi thời gian nhưng những chiếc cầu thang này vẫn giữ được vẻ đẹp ban sơ. Năm 2015, Viện Pasteur TP.HCM được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố theo Quyết định số 3087/QĐ-UBND ngày 25/6/2015.
Không chỉ lưu trữ lịch sử, kiến trúc mà Viện Pasteur TP.HCM vẫn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ trong phòng, chống bệnh truyền nhiễm và bệnh không lây nhiễm; đào tạo, chỉ đạo tuyến, hợp tác quốc tế và cung cấp dịch vụ y tế dự phòng, y tế công cộng tại khu vực phía Nam cùng các địa phương được Bộ Y tế phân công.
Trong lịch sử hoạt động, Viện tham gia nhiều chương trình y tế dự phòng, nghiên cứu và giám sát các bệnh truyền nhiễm. Những đóng góp được ghi nhận trong các chương trình thanh toán bệnh bại liệt, loại trừ uốn ván sơ sinh và hoạt động phòng chống HIV tại Việt Nam.
Hơn một thế kỷ trôi qua, Viện Pasteur vẫn lưu lại câu chuyện về lịch sử phát triển của y tế Sài Gòn, những kiến trúc được bảo tồn cùng với đó là những con người đồng hành trên hành trình bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Giữa một thành phố không ngừng thay đổi, Viện Pasteur vẫn còn hiện diện ở đó vẫn giữ nguyên các giá trị lịch sử, kiến trúc và tiếp tục đào tạo các thế hệ sau trên hành trình để bảo vệ sự sống. Đó là cách để Viện Pasteur có thể sống trong một đô thị hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên các giá trị nguyên bản trong đời sống cộng đồng ngày nay.
