Từ những thanh trúc nhỏ, người thợ Tân Thông Hội tạo nên các tấm mành vừa phục vụ đời sống, vừa mang giá trị trang trí và lưu giữ dấu ấn của một nghề thủ công lâu đời.
Nhịp nghề giữa đô thị
Giữa nhịp sống hiện đại của Thành phố Hồ Chí Minh, tiếng khoan trúc vang đều trong những xưởng nghề tại Tân Thông Hội, xã Củ Chi. Âm thanh “tách… tách… tách…” phát ra khi người thợ tạo lỗ trên từng đoạn trúc nhỏ để chuẩn bị cho công đoạn xâu và kết mành.
Nhịp âm thanh ấy đã gắn bó với địa phương qua nhiều thập niên. Nghề làm mành trúc được hình thành và phát triển tại Tân Thông Hội từ những thập niên cuối thế kỷ XX, từng tạo sinh kế cho nhiều hộ dân và trở thành một nghề thủ công đặc trưng của khu vực Củ Chi.
Trong giai đoạn phát triển mạnh vào những năm 1980–1990, mành trúc Tân Thông Hội có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong nước. Một số sản phẩm còn được xuất khẩu sang các thị trường như Nhật Bản, Anh và Mỹ.
Từ thanh trúc đến tấm mành hoàn chỉnh
Để làm nên một tấm mành, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn nối tiếp nhau. Trúc được lựa chọn theo độ già, độ thẳng và kích thước phù hợp, sau đó làm sạch, cắt thành từng đoạn nhỏ, xử lý chống mối mọt rồi phơi hoặc sấy khô.
Khi nguyên liệu đạt yêu cầu, từng đoạn trúc được khoan lỗ và xâu lại thành dây bằng kẽm hoặc chỉ nylon. Các dây trúc tiếp tục được kết lên khung để tạo thành bề mặt mành. Công đoạn này đòi hỏi người thợ phải quan sát cẩn thận để các dây có độ căng đều, không quá chặt khiến mành bị cứng và cũng không quá lỏng làm sản phẩm bị xệ.
Kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm giúp người thợ nhận biết độ dày, độ khô và sự đồng đều của từng đoạn trúc. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến độ cân đối của toàn bộ sản phẩm.
Sau khi hoàn thiện phần mành mộc, sản phẩm được phủ dầu, sơn màu hoặc trang trí họa tiết theo yêu cầu. Thay vì vẽ trên một mặt phẳng cố định, người thợ phải xử lý hình ảnh trên hàng trăm đoạn trúc ghép lại với nhau. Bố cục cần được tính toán để hình ảnh vẫn liền mạch khi tấm mành được buông xuống.
Từ phong cảnh, chân dung đến các biểu tượng văn hóa, mỗi họa tiết đều được tạo nên bằng sự phối hợp giữa kỹ thuật, khả năng tạo hình và kinh nghiệm của người làm nghề.
Vật dụng quen thuộc mang giá trị thẩm mỹ
Mành trúc trước hết là một vật dụng gắn với đời sống gia đình. Sản phẩm có thể được sử dụng để che nắng, ngăn chia không gian hoặc tạo sự thông thoáng cho ngôi nhà. Qua bàn tay người thợ Tân Thông Hội, tấm mành còn trở thành một sản phẩm trang trí mang vẻ đẹp riêng của vật liệu tự nhiên.
Bên cạnh dòng mành trúc vẽ tranh, các cơ sở còn sản xuất mành giữ màu trúc nguyên bản. Bề mặt sản phẩm được phủ dầu và xử lý để làm nổi bật sắc vàng tự nhiên, phù hợp với những không gian theo đuổi phong cách mộc mạc, gần gũi.
Sự đa dạng về màu sắc, họa tiết và công năng cho thấy mành trúc không chỉ thuộc về những ngôi nhà Nam Bộ trước đây. Sản phẩm vẫn có khả năng hiện diện trong không gian sống đương đại khi được điều chỉnh về thiết kế và cách thể hiện.
Những thách thức trong việc tiếp nối nghề
Làng nghề hiện phải đối mặt với nhiều khó khăn. Sự xuất hiện của các sản phẩm công nghiệp có giá thành thấp và thời gian sản xuất nhanh khiến thị trường dành cho mành thủ công dần thu hẹp. Nguồn nguyên liệu tại địa phương cũng không còn dồi dào như trước, trong khi chi phí vận chuyển và sản xuất ngày càng tăng.
Một thách thức khác là lực lượng kế nghiệp. Nhiều người đang trực tiếp tham gia các công đoạn gia công là lao động lớn tuổi, trong đó có không ít phụ nữ vừa làm nghề vừa chăm lo công việc gia đình. Lao động trẻ ít gắn bó hơn do thu nhập và điều kiện làm việc chưa đủ sức hấp dẫn.
Trước những thay đổi đó, một số cơ sở đã chủ động làm mới sản phẩm bằng cách điều chỉnh màu sắc, họa tiết và thiết kế. Mành trúc không chỉ được sản xuất như một vật dụng che chắn mà còn được phát triển thành tranh trang trí, phông nền và điểm nhấn cho các không gian hiện đại.
Giữ nghề bằng sự thích ứng
Giá trị của mành trúc Tân Thông Hội không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn chỉnh. Đằng sau mỗi tấm mành là hệ thống kỹ năng được hình thành qua nhiều thế hệ, từ cách chọn nguyên liệu, xử lý trúc và điều chỉnh độ căng đến khả năng tạo hình trên một bề mặt đặc biệt.
Việc duy trì làng nghề vì thế không chỉ là bảo tồn một phương thức sản xuất thủ công. Đó còn là gìn giữ tri thức nghề, sinh kế cộng đồng và một phần ký ức văn hóa của vùng đất Củ Chi.
Giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, tiếng khoan trúc vẫn vang lên trong các xưởng nghề Tân Thông Hội. Nhịp âm thanh đều đặn ấy cho thấy một nghề cũ vẫn đang tiếp tục tồn tại, thích ứng và tìm kiếm vị trí mới trong đời sống hôm nay.
