Nằm trên đường Phú Thọ Hòa, địa danh Phú Thọ Hòa được nhập lại từ hai vùng đất là Lộc Hòa và Phú Thọ. Bên cạnh đó, địa đạo Phú Thọ Hòa là một di tích lịch sử cách mạng của TP.HCM gắn liền với quá trình kháng chiến của quân và dân Sài Gòn - Gia Định.
Trước khi hình thành hệ thống địa đạo, người dân và lực lượng cách mạng ở Phú Thọ Hòa đã sử dụng làm những hầm cá nhân đào theo cách thông thường. Đến năm 1947, chi bộ địa phương chủ trương đào địa đạo kháng chiến ở những nơi có địa hình cao, cây cối rậm rạp và địa hình phức tạp thuận lợi che giấu công trình để kháng chiến chống thực dân Pháp.
Với miệng hầm được đào trong các nơi ẩn khuất, đào sâu xuống khoảng 3m tạo thành đường hầm có chiều cao và chiều rộng khoảng 0.8m. Đường hầm được xây theo dạng “hầm xe lửa” nối tiếp nhau, mỗi đoạn dài khoảng 4 - 5m cho ráp mí với cái đào trước và lần lượt theo cái thứ 3, thứ 4,...
Để thuận tiện cho việc sinh hoạt, miệng nắp hầm được làm bằng gỗ, hình chữ nhật với kích thước 0,4m X 2,25m dày 0,1m. Thêm vào đó hầm còn có 3 đến 4 lỗ thông hơi rộng khoảng 0,2m hơi nghiêng. Ngoài ra dưới đáy hầm còn có đoạn nông dẫn nước về chỗ trũng. Ròng rã 6 tháng liền mới hoàn thành địa đạo có chiều dài hơn 600m từ ấp Lộc Hòa cho đến ấp Bình Long.
Hầu hết đại đạo được ẩn khuất trong các địa hình rất khó phát hiện ra. Địa đạo lúc nông, lúc sâu nhưng vẫn đảm bảo khoảng cách giữa nóc hầm và mặt đất là 2,5m. Toàn bộ hệ thống địa đạo được bố trí nhiều ụ chiến đấu rải dọc theo địa đạo và có 3 hầm âm, mỗi hầm có sức chứa từ 5 đến 7 người.
Khác với địa đạo Bến Dược (Củ Chi), địa đạo không có nút chặn, mìn bẩy, bếp Hoàng Cầm,... mà chỉ có đào thêm hệ thống hào công khai để hình thành vòng cung bảo vệ địa đạo để thuận tiện cho việc lúc ẩn lúc hiện đánh địch.
Cuối năm 1947, thực dân Pháp mở nhiều cuộc càn quét các vùng ven nhằm bảo vệ bọn đầu não của chúng tại trung tâm Sài Gòn. Ta ém quân dưới địa đạo phản công bất ngờ, gây thiệt hại nặng nề cho địch. Ðặc biệt là trận tiến công vào kho bom Phú Thọ Hòa vào tháng 8-1952 và tháng 6-1954 gây kinh hoàng cho địch.
Trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước vào tháng 4-1966, bọn tề làng Phú Thọ Hòa dùng xe ủi đất phá hủy vài đoạn địa đạo và lấy đi một số vật liệu lót đáy hầm. Hai tháng sau, địch trở lại bao vây khu vực và đã bị du kích ta bất ngờ bung hầm đánh phủ đầu, phá vòng vây.
Bới những chiến công ấy mà địa đạo Phú Thọ Hòa được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 1460-QĐ/VH ngày 28/6/1996. Đây là cơ sở quan trọng để bảo vệ và phát huy giá trị của công trình gắn với hai cuộc kháng chiến.
Ngày nay, trong bối cảnh TP.HCM không ngừng phát triển và mở rộng không gian đô thị, Địa đạo Phú Thọ Hòa là một địa chỉ để tìm hiểu lịch sử kháng chiến tại vùng ven Sài Gòn. Thêm vào đó đây cũng là nơi dành cho thế hệ trẻ ngày này có thể tìm hiểu thêm về các giá trị lịch sử của dân tộc thời thời giữ nước không chỉ nằm ở những đoạn hầm mà còn hiểu cách người dân và lực lượng kháng chiến từng sống, chiến đấu cho chính vùng đất này.
Từ chính những hiểu biết ấy được thế hệ trẻ tiếp nối và truyền lại cho thế hệ mai sau đúng với những giá trị của cha ông ta ngày xưa đã chiến đấu góp phần giành lấy hòa bình cho dân tộc ngày hôm nay.
