Thành phố Hồ Chí Minh hiện có những mái trường đã đi qua hơn một thế kỷ, chứng kiến bao thế hệ học trò trưởng thành cùng những đổi thay ẩn dưới những mái ngói cũ, sau những ô cửa vòm, dọc các hành lang rợp bóng cây là.. những câu chuyện về một đô thị từng bước chuyển mình, nhưng vẫn gìn giữ được những dấu ấn cổ kính, thanh lịch và đầy tự hào.
Cùng nhìn lại 12 ngôi trường gắn với những giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật đã được xếp hạng di tích tại Thành phố Hồ Chí Minh:
1. Trường Đại học Sài Gòn – phường Chợ Quán
Trường Đại học Sài Gòn được xây dựng năm 1908, khánh thành và đưa vào sử dụng năm 1910, ban đầu là trụ sở làm việc và giảng dạy của Trường Trung học Pháp – Hoa (Lycée Franco-Chinois).
Các tòa nhà trăm năm tuổi nổi bật với kết cấu gỗ đối xứng, những ô cửa sổ mái vòm đặc trưng kiến trúc Pháp, kết hợp cùng đường nét và màu sắc mang ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa, tạo nên một tổng thể kiến trúc Á – Âu độc đáo.
Sau năm 1975, nơi đây trở thành Trường Cao đẳng Sư phạm Sài Gòn, sau đó đổi tên thành Cao đẳng Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 9/1976. Năm 2007, trường được nâng cấp thành Trường Đại học Sài Gòn.
Trải qua nhiều lần sửa chữa, cải tạo và xây dựng thêm một số khối nhà, quần thể cũ đến nay vẫn lưu giữ nhiều nét kiến trúc đặc trưng. Tháng 3/2025, Trường Đại học Sài Gòn được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường Đại học Sài Gòn tọa lạc tại số 273 An Dương Vương, phường Chợ Quán, Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai – phường Xuân Hòa
Khuôn viên Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai được bao bọc bởi bốn tuyến đường: Điện Biên Phủ, Bà Huyện Thanh Quan, Ngô Thời Nhiệm và Trương Định.
Công trình được xây dựng theo lối kiến trúc Gothic phổ biến vào đầu thế kỷ XX, đồng thời có sự pha trộn hài hòa giữa những yếu tố kiến trúc Đông và Tây.
Những dãy hành lang ẩn dưới các mái vòm cong là một trong những nét đặc trưng tạo nên vẻ duyên dáng riêng của ngôi trường, được gìn giữ qua hơn một thế kỷ.
Không chỉ có giá trị về kiến trúc, ngôi trường còn in dấu sâu đậm trong ký ức đô thị Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh với ba thế hệ Áo Tím – Gia Long – Minh Khai, gắn với biết bao thế hệ nữ sinh và những câu chuyện học đường.
Tháng 4/2012, Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai tọa lạc tại số 275 Điện Biên Phủ, phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh.
3. Trường THPT Marie Curie – phường Xuân Hòa
Mang tên nhà bác học Marie Curie – người phụ nữ đầu tiên trên thế giới giành hai giải Nobel ở hai lĩnh vực khoa học khác nhau – Trường THPT Marie Curie bắt đầu hoạt động từ năm 1918, ban đầu dành riêng cho nữ sinh Sài Gòn.
Năm 1970, trường tiếp nhận thêm nam sinh. Năm 1997, trường chuyển sang mô hình bán công và trở thành trường trung học bán công lớn nhất cả nước. Đến năm 2007, trường chuyển lại thành trường công lập.
Sau gần 110 năm, Marie Curie vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc cổ kính. Các gam màu đỏ, vàng và trắng cùng nhiều hiện vật nguyên bản nhuốm màu thời gian tạo nên diện mạo đặc trưng của ngôi trường.
Tháng 5/2015, Trường THPT Marie Curie được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường THPT Marie Curie tọa lạc tại số 159 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh.
4. Trường THPT Lê Quý Đôn – phường Xuân Hòa
Trường THPT Lê Quý Đôn được thành lập năm 1874 với tên gọi Chasseloup-Laubat, ban đầu dành cho con em người Pháp theo học. Từ đầu thế kỷ XX, trường bắt đầu tiếp nhận học sinh người Việt.
Sau năm 1954, trường đổi tên thành Jean-Jacques Rousseau. Năm 1967, trường được trao trả cho người Việt và mang tên Trung tâm Giáo dục Lê Quý Đôn. Đến ngày 29/8/1977, Trường Phổ thông Trung học Lê Quý Đôn được thành lập.
Một điểm nhấn trong khuôn viên trường hiện nay là tượng nhà bác học Lê Quý Đôn, được dựng năm 1998.
Hơn 150 năm trôi qua, ngôi trường vẫn là một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử giáo dục Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh và là một trong những trường học lâu đời nhất thành phố.
Tháng 5/2016, Trường THPT Lê Quý Đôn được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường THPT Lê Quý Đôn toạ lạc tại số 110 Nguyễn Thị Minh Khai, phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh.
5. Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa – phường Sài Gòn
Năm 1874, cha Henri De Kerlan – cha sở coi Thánh đường Sài Gòn – tự bỏ tiền sáng lập và xây dựng trường Lasan Taberd. Đến giữa thế kỷ XX, ngôi trường đã tạo dựng được uy tín trong việc đào tạo nhân tài tại Nam Kỳ.
Tháng 12/1975, trường Lasan Taberd chính thức được bàn giao cho Sở Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh.
Năm 2000, Trường THPT Trần Đại Nghĩa được thành lập; từ năm 2002, trường chuyển thành Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa.
Giữa khu vực trung tâm thành phố, công trình đến nay vẫn gợi nhớ một lớp kiến trúc giáo dục lâu đời của Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh.
Tháng 12/2019, Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa tọa lạc tại số 20 Lý Tự Trọng, phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh.
6. Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong – phường Chợ Quán
Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong là một trong những trường chuyên danh tiếng của Thành phố Hồ Chí Minh.
Công trình được xây dựng năm 1927 với tên gọi Collège Pétrus Ký (Trung học Pétrus Trương Vĩnh Ký) và khai giảng năm học đầu tiên một năm sau đó. Đến niên khóa 1976–1977, trường được đổi tên thành Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong.
Không chỉ nổi bật với phong cách kiến trúc Đông Dương, ngôi trường còn gắn với những trang lịch sử của phong trào học sinh, thanh niên yêu nước Sài Gòn – Chợ Lớn.
Ngày 9/1/1950, Trần Văn Ơn (1930–1951), học sinh trường Pétrus Ký, đã hy sinh trong cuộc xuống đường chống thực dân Pháp. Sự kiện này tạo nên làn sóng biểu tình mạnh mẽ tại Sài Gòn – Chợ Lớn và trở thành một dấu mốc trong lịch sử phong trào học sinh, sinh viên Việt Nam.
Dưới mái trường này cũng trưởng thành nhiều thế hệ trí thức, nhà giáo, nhà cách mạng, nhà khoa học, văn nghệ sĩ… có những đóng góp quan trọng cho thành phố và đất nước.
Tháng 5/2015, Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong tọa lạc tại số 235 Nguyễn Văn Cừ, phường Chợ Quán, Thành phố Hồ Chí Minh.
7. Trường THCS Hồng Bàng – phường Chợ Lớn
Trường THCS Hồng Bàng được xây dựng từ năm 1933. Ban đầu, đây là trường nội trú dành cho trẻ em là con của những người Pháp đến Việt Nam làm việc và lập gia đình với người bản xứ. Sau đó, trường trở thành một chi nhánh của trường Jean-Jacques Rousseau tại Chợ Lớn – Sài Gòn.
Đến năm 1967, người Pháp bàn giao trường cho chính quyền Sài Gòn, lúc bấy giờ thành lập Trung tâm Giáo dục Hồng Bàng. Sau năm 1975, trung tâm được tiếp quản và thành lập Trường THCS Hồng Bàng cho đến nay.
Tổng thể mặt bằng được thiết kế tương tự những trường trung học cùng thời do người Pháp xây dựng, song có những điều chỉnh, biến tấu đơn giản để thích ứng với điều kiện khí hậu bản địa.
Năm 2015, Trường THCS Hồng Bàng được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường THCS Hồng Bàng tọa lạc tại số 132 Hồng Bàng, phường Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh.
8. Trường THPT Ernst Thälmann – phường Bến Thành
Trường THPT Ernst Thälmann được xây dựng vào những năm 1930. Trong những năm 1950, nơi đây từng là một trong những địa điểm gắn với phong trào đấu tranh của nhân dân miền Nam.
Ngày 19/3/1950, hàng ngàn người tập hợp tại sân trường Tôn Thọ Tường, nay là Trường THPT Ernst Thälmann, để nghe luật sư Nguyễn Hữu Thọ đọc diễn văn lên án tội ác thực dân, kêu gọi tinh thần đoàn kết của trí thức, học sinh, sinh viên và nhân dân Sài Gòn – Chợ Lớn trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Từ đây, đoàn người xuống đường tiến về chợ Bến Thành, biến cuộc mít-tinh thành một cuộc biểu tình lớn, để lại dấu ấn trong lịch sử phong trào đấu tranh tại Sài Gòn.
Ngày 8/3/1979, trường chính thức mang tên Ernst Thälmann.
Ngày nay, trường đã được chỉnh trang, khang trang hơn nhưng vẫn bảo lưu nhiều nét kiến trúc của công trình cũ.
Tháng 8/2025, Trường THPT Ernst Thälmann được xếp hạng Di tích lịch sử cấp thành phố.
Trường THPT Ernst Thälmann tọa lạc tại số 8 Trần Hưng Đạo, phường Bến Thành, Thành phố Hồ Chí Minh.
9. Trường THPT Trưng Vương – phường Sài Gòn
Trường THPT Trưng Vương nằm trên đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, giữa những hàng sao cổ thụ giữa trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, có tiền thân của trường là Trường Nữ Trưng Vương Hà Nội, thành lập năm 1917.
Sau đó, một số giáo viên và học sinh của trường từ Hà Nội vào miền Nam, tạm tổ chức hoạt động dạy và học tại trường Gia Long, nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai, trong thời gian chờ cơ sở chính thức.
Trưng Vương được xem là một trong những ngôi trường có kiến trúc Pháp đẹp của Sài Gòn. Hai dãy nhà A và B nổi bật với những đường nét cổ điển, giàu tính mỹ thuật. Các gam màu xanh, vàng, trắng tạo nên diện mạo riêng cho ngôi trường.
Giữa khu vực tập trung nhiều công trình lịch sử của thành phố, Trưng Vương vẫn là một điểm nhấn kiến trúc học đường đáng nhớ.
Tháng 3/2025, Trường THPT Trưng Vương được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường THPT Trưng Vương tọa lạc tại số 3 Nguyễn Bỉnh Khiêm, phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh.
10. Trường THCS Võ Trường Toản – phường Sài Gòn
Cũng trên đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, “hàng xóm” của Trường THPT Trưng Vương, Trường THCS Võ Trường Toản là một công trình mang dấu ấn kiến trúc học đường lâu đời.
Trước năm 1975, đây là trường Nam Trung học Võ Trường Toản, thành lập năm 1955, tiền thân là trường Sư phạm Nam Việt.
Niên khóa 1955–1956, trường có ba lớp “đệ thất”, với học sinh là những thí sinh đậu kế tiếp trong kỳ thi tuyển vào đệ thất trường Pétrus Ký, khóa tháng 7/1955. Từ năm 1956, trường Nam Trung học Võ Trường Toản được chính thức hóa và hoạt động riêng biệt.
Sau năm 1975, trường gồm cấp 1 và cấp 2. Đến năm 1998, trường chính thức mang tên Trường THCS Võ Trường Toản.
Đến nay, hai dãy nhà A và B vẫn giữ được phong cách kiến trúc cổ điển châu Âu, góp phần tạo nên diện mạo đặc biệt cho tuyến đường Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Tháng 12/2019, Trường THCS Võ Trường Toản được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Trường THCS Võ Trường Toản tọa lạc tại số 11 Nguyễn Bỉnh Khiêm, phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh.
11. Trường THCS Văn Lương – xã Long Điền
Sau sắp xếp địa giới, Thành phố Hồ Chí Minh còn có một di tích lịch sử gắn với giáo dục và cách mạng là trường Văn Lương, nay là Trường THCS Văn Lương, xã Long Điền.
Tháng 9/1955, trường Văn Lương được Tỉnh ủy Bà Rịa thành lập với chủ trương xây dựng cơ sở cách mạng trong vùng địch chiếm đóng, tập hợp con em trong vùng để đào tạo thế hệ trẻ, chuẩn bị lực lượng cho cuộc kháng chiến cứu nước và giải phóng dân tộc.
Trong giai đoạn 1955–1962, hơn 200 giáo viên, học sinh của trường tham gia kháng chiến, trở thành những cán bộ cách mạng. Thầy và trò trường Văn Lương có mặt tại nhiều địa bàn ở Bà Rịa, miền Đông Nam Bộ và Trung ương Cục miền Nam; trong đó khoảng 50 người đã anh dũng hy sinh.
Không chỉ là một địa điểm giáo dục, trường Văn Lương còn là chứng nhân của một giai đoạn lịch sử đặc biệt trên vùng đất Bà Rịa.
Năm 2004, Trường THCS Văn Lương được UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh.
Trường THCS Văn Lương tọa lạc tại xã Long Điền, Thành phố Hồ Chí Minh.
12. Trường Trung cấp Mỹ thuật Văn hóa Bình Dương – phường Thủ Dầu Một
Trường Trung cấp Mỹ thuật – Văn hóa Bình Dương có từ năm 1901 do người Pháp thành lập École d’Art Indigène de Thu Dau Mot, tức Trường Mỹ nghệ bản xứ Thủ Dầu Một.
Sau ngày thống nhất đất nước 30/4/1975, trường lần lượt đổi tên thành Trường Trung học Mỹ thuật Công nghiệp Sông Bé, Trường Trung học Kỹ thuật Bình Dương (2000), Trường Trung cấp Mỹ thuật Bình Dương (2007). Từ năm 2012, trường chính thức mang tên Trường Trung cấp Mỹ thuật – Văn hóa Bình Dương.
Ngay từ những ngày đầu thành lập, trường đã tập trung đào tạo các ngành nghề như đồ gỗ, điêu khắc, sơn mài… rồi từng bước mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác, đáp ứng nhu cầu xã hội.
Nhiều thế hệ thầy và trò của nhà trường đã trở thành những nghệ nhân, họa sĩ tài danh, để lại nhiều tác phẩm có giá trị, đồng thời góp phần gìn giữ những nghề truyền thống nổi tiếng của vùng Đông Nam Bộ như gốm sứ, sơn mài, chạm khắc gỗ và điêu khắc.
Tháng 7/2006, Trường Trung cấp Mỹ thuật Bình Dương được công nhận là Di tích cấp tỉnh.
Trường Trung cấp Mỹ thuật – Văn hóa Bình Dương tọa lạc tại số 210 Bạch Đằng, phường Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh.
Thời gian có thể làm thành phố đổi thay, những con đường có thể mang tên mới, địa giới có thể được mở rộng, nhưng những mái trường xưa vẫn ở đó, lặng lẽ gìn giữ từng lớp ký ức. Để rồi mỗi lần đi ngang, ta không chỉ nhìn thấy một ngôi trường, mà còn bắt gặp một phần ký ức của Thành phố Hồ Chí Minh – nơi lịch sử, kiến trúc và những năm tháng tuổi trẻ vẫn tiếp tục sống cùng nhịp sống di sản đô thị đầy tự hào hôm nay.
Tác giả: Gia Hân
