Kỹ năng làm nghề không chỉ nằm trong quy trình kỹ thuật mà còn thể hiện qua khả năng cảm nhận độ ẩm của đất, quan sát màu men và nhận biết nhiệt độ trong lò thông qua màu sắc của ngọn lửa.
Tạo hình từ đất sét
Đất sét sau khi được tuyển chọn sẽ được ngâm, nhào và cán để loại bỏ tạp chất, tạo độ dẻo trước khi đưa vào khuôn. Người thợ ghép từng phần đất, dựng thân rồi nắn chỉnh cho đến khi chiếc lu đạt hình dáng mong muốn.
Công việc này đòi hỏi đôi tay chắc và đều. Nếu thành lu quá dày, quá mỏng hoặc không cân đối, sản phẩm có thể bị biến dạng, nứt vỡ trong quá trình hong khô và nung.
Hong khô, chỉnh mặt và tráng men
Lu sau khi tạo hình được hong khô tự nhiên. Khi kết cấu đã ổn định, người thợ kiểm tra lại toàn bộ bề mặt, xử lý những vị trí chưa đều rồi mới tiến hành tráng men.
Thời gian hong khô phụ thuộc vào kích thước sản phẩm và điều kiện thời tiết. Lu phải đạt độ khô cần thiết trước khi vào lò; độ ẩm còn lại trong đất có thể khiến sản phẩm nứt khi nhiệt độ tăng cao.
Lớp men tạo màu cho chiếc lu, đồng thời góp phần hạn chế thấm nước trong quá trình sử dụng. Từ khâu chỉnh mặt đến tráng men, các thao tác đều được thực hiện thủ công.
Nung lu trong hệ thống lò bao
Lò chính tại Đại Hưng được xây theo kiểu lò bao truyền thống, gồm 15 bao, hay khoang lò, nối tiếp nhau từ thấp lên cao. Bao đầu tiên dùng để mồi lửa. Các cửa ở hai bên là nơi đưa sản phẩm vào và lấy ra sau mỗi mẻ nung.
Khi lu đã được xếp kín bên trong, cửa lò được xây bít lại. Trên mỗi bao lò chừa một ô nhỏ, thường được gọi là “mắt lò”, để người thợ tiếp củi và theo dõi tình trạng của lửa.
Lò được đốt bằng củi; nhiệt độ có thể đạt khoảng 1.200°C. Một mẻ nung thường kéo dài từ bốn đến sáu giờ. Trong suốt thời gian này, người phụ trách phải liên tục quan sát màu lửa và điều chỉnh lượng củi cho phù hợp.
Không có thiết bị đo nhiệt độ hiện đại, người thợ chủ yếu dựa vào kinh nghiệm để xác định thời điểm sản phẩm đã “chín”. Đây là khâu quyết định độ bền, khả năng chống thấm và màu men của chiếc lu.
Thành phẩm sau mỗi mẻ nung
Sau khi ngừng đốt, lò cần được để nguội trước khi mở cửa. Lúc này, từng chiếc lu mới được đưa ra ngoài để kiểm tra hình dáng, màu men và chất lượng bề mặt.
Không phải sản phẩm nào cũng đạt yêu cầu. Một số chiếc có thể bị nứt, biến dạng hoặc lên màu khác dự kiến. Kết quả của mỗi mẻ nung giúp người thợ nhận ra những điểm cần điều chỉnh ở khâu làm đất, hong khô, tráng men hoặc giữ nhiệt.
Tại lò, những sản phẩm không đạt quy cách được phân loại. Phần còn sử dụng được có thể được giữ lại để phục vụ những mục đích phù hợp, qua đó hạn chế lãng phí nguyên liệu và công sức lao động.
Giữ lửa cho một di sản sống
Lò lu Đại Hưng được UBND tỉnh Bình Dương xếp hạng di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 4815/QĐ-UBND ngày 30/10/2006. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, di tích thuộc địa bàn phường Chánh Hiệp, Thành phố Hồ Chí Minh.
Ông Bùi Văn Giang, thường được gọi là Tám Giang, đã gắn bó với việc quản lý và duy trì hoạt động của lò trong hơn ba thập niên. Cùng với những người thợ đang làm việc tại đây, ông tiếp tục gìn giữ các kỹ thuật tạo hình, tráng men và nung gốm bằng lò củi.
Việc lò lu Đại Hưng còn hoạt động giúp các công đoạn của nghề gốm truyền thống tiếp tục được thực hành trong đời sống. Qua từng mẻ nung, kinh nghiệm làm nghề vẫn được trao đổi giữa những người thợ, thay vì chỉ còn được lưu lại qua hình ảnh hoặc tư liệu.
Sau hơn một thế kỷ rưỡi, đất, men và lửa vẫn gặp nhau trong những khoang lò Đại Hưng để tạo nên các sản phẩm gắn với sinh hoạt của người dân Nam Bộ.
